پروفنفوس

توضیحات

پروفنفوس (Profenofos) یک حشره‌کش غیرسیستمیک از گروه ارگانوفسفره‌ها (Organophosphates) است که با خاصیت تماسی و گوارشی برای کنترل طیف وسیعی از آفات در محصولات زراعی و باغی به‌کار می‌رود. این ترکیب به‌ویژه در کنترل آفات مقاوم به پایروتروئیدها اهمیت پیدا کرده و در بسیاری از برنامه‌های مدیریتی به‌عنوان یک گزینه موثر مطرح است. پروفنفوس فاقد خاصیت سیستمیک واقعی است، اما دارای نفوذپذیری نسبی در بافت گیاه (Translaminar activity) بوده و می‌تواند تا حدی به لایه‌های زیرین برگ نفوذ کند. این ویژگی باعث افزایش کارایی آن در کنترل آفات پنهان در سطح زیرین برگ‌ها می‌شود. این سم عمدتا در فرمولاسیون EC (مایع امولسیون شونده) با غلظت‌های رایج مانند ۵۰٪ عرضه می‌شود. در ایران، پروفنفوس در محصولات مختلف به‌ویژه پنبه و سبزیجات برای کنترل آفات مهم ثبت شده است.

مکانیسم اثر پروفنفوس

پروفنفوس با مهار آنزیم استیل‌کولین‌استراز (Acetylcholinesterase) در سیستم عصبی حشرات عمل می‌کند. این آنزیم مسئول تجزیه ناقل عصبی استیل‌کولین در سیناپس‌ها است. با مهار این آنزیم، استیل‌کولین در فضای سیناپسی تجمع یافته و موجب تحریک مداوم نورون‌ها، اختلال در انتقال پیام عصبی، فلج و در نهایت مرگ آفت می‌شود. این مکانیسم اثر مشابه سایر ارگانوفسفره‌ها است، اما پروفنفوس در برخی موارد بر جمعیت‌های مقاوم به پایروتروئیدها نیز مؤثر است.

کاربردها و آفات هدف پروفنفوس

پروفنفوس برای کنترل طیف متنوعی از آفات مکنده و جونده در محصولات مختلف استفاده می‌شود.

آفات هدف پروفنفوس :

• لارو پروانه‌ها (Helicoverpa و سایر Lepidoptera)
• تریپس‌ها (Thrips spp.)
• شته‌ها (Aphids)
• سفیدبالک‌ها (Whiteflies)
• کنه‌ها (در برخی موارد)
• زنجرک‌ها

محصولات هدف پروفنفوس :

• پنبه: کنترل کرم غوزه و سایر آفات
• سبزیجات و صیفی‌جات: کنترل تریپس، سفیدبالک و لاروها
• برنج: کنترل برخی آفات
• درختان میوه (محدود): کنترل آفات برگی

روش مصرف پروفنفوس :

پروفنفوس به‌صورت محلول‌پاشی برگی استفاده می‌شود و به‌دلیل اثر تماسی، پوشش کامل سطح گیاه اهمیت زیادی دارد. بهترین زمان مصرف در مراحل اولیه آلودگی و زمانی است که آفات در معرض تماس با سم باشند.

گروه مقاومت (IRAC) و مدیریت مقاومت

پروفنفوس در طبقه‌بندی IRAC در گروه 1B (مهارکننده‌های استیل‌کولین‌استراز – ارگانوفسفره‌ها) قرار دارد. به‌دلیل مصرف طولانی‌مدت این گروه، بروز مقاومت در برخی آفات گزارش شده است، هرچند پروفنفوس در برخی موارد هنوز بر جمعیت‌های مقاوم به پایروتروئیدها مؤثر است.

راهبردهای مدیریت مقاومت:

• تناوب با حشره‌کش‌های با مکانیسم اثر متفاوت
• اجتناب از مصرف مکرر در یک فصل
• استفاده در دز توصیه‌شده
• پایش جمعیت آفت
• ترکیب با روش‌های غیرشیمیایی

مدیریت صحیح مصرف برای جلوگیری از کاهش کارایی ضروری است.

موارد ثبت شده در ایران (حفظ نباتات)

بر اساس فهرست سموم مجاز کشور، پروفنفوس در چندین محصول برای کنترل آفات مهم ثبت شده است. از موارد ثبت شده برای این آفت‌کش می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• كرم قوزه پنبه
• كرم غلاف خوار سويا

ویژگی‌های مصرف:

نوع کاربرد: محلول‌پاشی برگی

فرمولاسیون رایج: EC

زمان مصرف: شروع آلودگی

دوره کارنس: برای پنبه 14 روز

برای تعیین دقیق دز مصرف، فاصله تا برداشت (PHI) و تعداد دفعات مصرف، مراجعه به برچسب رسمی سم و توصیه‌های سازمان حفظ نباتات ضروری است.

مزایا، محدودیت‌ها و نکات ایمنی

مزایا:

• مؤثر بر برخی جمعیت‌های مقاوم
• اثر قوی تماسی و گوارشی
• کارایی مناسب بر طیف وسیعی از آفات
• نفوذ نسبی در بافت برگ (ترانس‌لامینار)
• اثر نسبتاً سریع
• کاربرد گسترده در محصولات زراعی

محدودیت‌ها و نکات ایمنی:

• سمیت بالا برای انسان و دام
• اثر منفی بر حشرات مفید
• عدم خاصیت سیستمیک
• احتمال بروز مقاومت
• خطر برای محیط زیست

نکات ایمنی کاربرد:

• استفاده از تجهیزات حفاظت فردی کامل
• اجتناب از تماس مستقیم با سم
• عدم سم‌پاشی در حضور افراد و دام
• جلوگیری از آلودگی منابع آب
• رعایت فاصله تا برداشت

همچنین این ترکیب برای زنبورعسل و سایر گرده‌افشان‌ها سمی است و نباید در زمان گلدهی استفاده شود.

پادزهر: آتروپین، دیازپام و اکسیم­ های فعال کننده (مثل توکزوگونین، ابی­دوکسیم) تحت نظر پزشک مصرف شود.

جمع‌بندی

پروفنفوس یک حشره‌کش ارگانوفسفره با اثر تماسی و گوارشی است که از طریق مهار آنزیم استیل‌کولین‌استراز موجب اختلال در سیستم عصبی و مرگ آفات می‌شود. این ترکیب به‌دلیل کارایی بالا و اثر بر برخی آفات مقاوم، در کشاورزی کاربرد دارد. با این حال، به‌دلیل سمیت بالا و خطرات زیست‌محیطی، استفاده از آن باید با احتیاط و در چارچوب مدیریت تلفیقی آفات انجام شود. رعایت اصول ایمنی، تناوب سموم و کاهش مصرف غیرضروری، برای حفظ سلامت انسان و محیط زیست ضروری است.