توضیحات
فنیتروتیون (Fenitrothion) یک حشرهکش غیرسیستمیک با اثر تماسی و گوارشی از گروه ارگانوفسفاتها (Organophosphate) است که برای کنترل طیف وسیعی از آفات مکنده و جونده در محصولات زراعی و باغی مورد استفاده قرار میگیرد. این ترکیب دارای اثر تماسی و گوارشی بوده و با تأثیر بر سیستم عصبی حشرات موجب مرگ سریع آفات میشود. فنیتروتیون از جمله حشرهکشهایی است که به دلیل قدرت کنترل مناسب و طیف نسبتاً گسترده آفات، در برنامههای مدیریت آفات بسیاری از محصولات کشاورزی کاربرد داشته و معمولا به صورت محلولپاشی برگی استفاده میشود.
مکانیسم اثر و مزایا فنیتروتیون
فنیتروتیون همانند سایر حشرهکشهای ارگانوفسفره با تأثیر بر سیستم عصبی حشرات عمل میکند. این ماده با مهار آنزیم استیلکولیناستراز (Acetylcholinesterase) در سیناپسهای عصبی باعث تجمع انتقالدهنده عصبی استیلکولین در محل اتصال نورونها میشود. در نتیجه انتقال پیام عصبی به طور طبیعی انجام نشده و حشره دچار تحریک مداوم عصبی، اختلال در فعالیت عضلات، فلج و در نهایت مرگ میگردد. از مزایای این ترکیب میتوان به قدرت کنترل مناسب، اثر سریع بر آفات و کارایی در کنترل بسیاری از حشرات خسارتزا اشاره کرد.
کاربردها و آفات هدف فنیتروتیون
فنیتروتیون برای کنترل طیف وسیعی از آفات در محصولات مختلف مورد استفاده قرار میگیرد. این حشرهکش در کنترل آفات مهمی مانند ملخها، برخی سوسکها، سنها و سایر حشرات جونده و مکنده کاربرد دارد. از این ترکیب در محصولات مختلفی مانند غلات، پسته، درختان میوه، سبزی و جالیز و برخی محصولات زراعی برای کاهش جمعیت آفات و جلوگیری از خسارت اقتصادی استفاده میشود.
گروه مقاومت و مدیریت مقاومت
فنیتروتیون در گروه IRAC 1B قرار دارد که شامل حشرهکشهای ارگانوفسفره مهارکننده آنزیم استیلکولیناستراز است. مصرف مکرر این گروه از حشرهکشها ممکن است منجر به ایجاد مقاومت در برخی جمعیتهای آفات شود. برای مدیریت مقاومت توصیه میشود فنیتروتیون در تناوب با حشرهکشهایی با مکانیسم اثر متفاوت استفاده شده و از مصرف پیدرپی آن در یک فصل زراعی خودداری گردد.
موارد ثبت شده در ایران (حفظ نباتات)
بر اساس فهرست سموم مجاز کشور، فنیتروتیون EC50% برای کنترل برخی آفات مهم محصولات زراعی و باغی ثبت شده است و معمولاً به صورت محلولپاشی برگی یا مصرف در برنامههای مبارزه با آفات عمومی استفاده میشود. از آفات ثبت شده برای این سم میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- سن های زيان آور گندم و جو
- کنترل طیف وسیعی از ملخهای غلات
- ملخ شکم بادمجانی و ملخ پلی سارکوس سبزی و جالیز
- سن های ناقل نماتوسپورا پسته
- سن قرمز پسته
- سن درختی پسته
- سوسك سرشاخه خوار پسته
- ملخ آسیایی نیشکر
مزایا و محدودیتها و نکات ایمنی
مزایا:
- اثر تماسی و گوارشی با قدرت کنترل مناسب
- کارایی در کنترل طیف نسبتاً وسیعی از آفات
- اثر سریع بر سیستم عصبی حشرات
محدودیتها و نکات ایمنی:
- این ترکیب از سموم نسبتاً سمی برای انسان و موجودات مفید محسوب میشود و باید با احتیاط مصرف گردد.
- مصرف مکرر ممکن است باعث ایجاد مقاومت در جمعیت آفات شود.
- هنگام مصرف استفاده از تجهیزات حفاظتی مناسب و رعایت دستورالعملهای ایمنی ضروری است.
پادزهر: سولفات آتروپین و 2-PAM.
جمعبندی
فنیتروتیون یک حشرهکش از گروه ارگانوفسفاتها است که با مهار آنزیم استیلکولیناستراز در سیستم عصبی حشرات موجب اختلال در انتقال پیامهای عصبی و در نهایت مرگ آفات میشود. این ترکیب به دلیل قدرت کنترل مناسب و طیف اثر نسبتاً گسترده، در مدیریت آفات برخی محصولات زراعی مورد استفاده قرار میگیرد و در صورت مصرف صحیح میتواند نقش مؤثری در کاهش خسارت آفات داشته باشد.

علی امیری –
چه سممممی