بلاست برنج چیست و چه علائمی دارد؟

بلاست برنج یکی از مخرب‌ترین بیماری‌های قارچی برنج (Oryza sativa) در جهان است که می‌تواند باعث کاهش شدید عملکرد و کیفیت محصول شود. این بیماری ممکن است در مراحل مختلف رشد گیاه از نشاء تا خوشه رخ دهد و خسارت‌هایی تا ۳۰٪ در سال‌های معمول و حتی بیش از ۵۰٪ در شرایط اپیدمیک ایجاد کند.

علائم بیماری بسته به قسمت آلوده گیاه متفاوت است، اما از جمله مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به لکه‌های دوکی‌شکل با مرکز خاکستری تا سفید و حاشیه قهوه‌ای روی برگ‌ها اشاره کرد. همچنین آلودگی ساقه و گردن خوشه می‌تواند منجر به شکستگی ساقه، سفید شدن خوشه و کاهش کیفیت دانه‌ها شود.

عامل بیماری بلاست برنج

عامل بیماری بلاست برنج قارچ Magnaporthe oryzae  (که هم‌چنین به نام Pyricularia oryzae  شناخته می‌شود) است، یک پاتوژن همی‌بیوتروف که نه‌تنها برنج بلکه برخی دیگر از غلات را نیز آلوده می‌کند.

این قارچ دارای پاتو‌تایپ‌های مختلف است، که نسخه مرتبط با برنج (MoO) یکی از مخرب‌ترین و مهم‌ترین پاتو‌تایپ‌ها در سطح جهانی محسوب می‌شود.

چرخه بیماری در بلاست برنج

چرخه زندگی و بیماری‌زایی بلاست برنج شامل چند مرحله کلیدی است:

• تولید اسپور و گسترش: قارچ از طریق اسپورهای هایفایی یا کونیدیا (اسپورهای هوایی) از گیاهی به گیاه دیگر منتقل می‌شود. این اسپورها با باد یا قطرات آب جابه‌جا می‌شوند.
• اصابت و جوانه‌زنی: در شرایط رطوبت بالا (>80٪)، شبنم، درجه حرارت متوسط (حدود °C۱۵–۲۵)، اسپورها جوانه‌زنی کرده و به سطح اپیدرم برگ و دیگر اندام‌ها می‌چسبند.
• تشکیل آپرسوریا: قارچ ساختاری به نام آپرسوریوم تولید می‌کند که با نیروی مکانیکی و آنزیم‌ها، از لایه محافظ گیاه عبور می‌کند و باعث عفونت اولیه می‌شود.
• گسترش در بافت: پس از نفوذ، قارچ در بافت گیاهی گسترش یافته و منجر به مرگ یا نکروز بافت می‌شود، سپس اسپورهای جدید تولید می‌کند تا چرخه در ادامه فصل رشد ادامه یابد.

این چرخه باعث می‌شود بیماری با سرعت بالا در شرایط آب و هوای مناسب (رطوبت و دمای مطلوب) گسترش یافته و خسارت‌های جدی ایجاد کند.

مدیریت بیماری

مدیریت بلاست برنج باید جامع و مبتنی بر روش‌های به‌هم‌پیوسته باشد تا از آسیب حاصل از بیماری جلوگیری شود:

• استفاده از ارقام مقاوم
  • انتخاب و کشت ارقام برنج با مقاومت ژنتیکی در برابر پاتو‌تایپ‌های رایج مورد توجه است. مقاومت افقی (چندژنی) نسبت به مقاومت عمودی (تکی) پایدارتر بوده و آسیب را کاهش می‌دهد.
• مدیریت زراعی
  • پایش منظم مزارع برای شناسایی به‌موقع علائم و اقدام به موقع
  • تنظیم کشت و آبیاری برای کاهش دوره‌های طولانی رطوبت سطحی
  • تراکم مناسب بوته‌ها برای افزایش تهویه در مزرعه و کاهش رطوبت باقی‌مانده روی برگ‌ها
• کنترل بیولوژیک و جایگزین‌ها
  • در سال‌های اخیر استفاده از عوامل بیولوژیک نیز در مدیریت بلاست مطرح شده است. برای مثال گونه‌هایی از Bacillusو Streptomyces  و حتی قارچ‌های مفید مانند Trichoderma harzianum  و Epicoccum nigrum به‌عنوان عوامل مهارکننده رشد قارچ بلاست مورد بررسی قرار گرفته‌اند.

مدیریت شیمیایی بیماری بلاست برنج

اگرچه روش‌های غیرشیمیایی در مدیریت بیماری اهمیت دارند، اما در شرایط اپیدمیک، کنترل شیمیایی همچنان بخش مهمی از برنامه مدیریتی است. انتخاب و زمان استفاده مناسب قارچ‌کش‌ها تأثیر زیادی بر کارایی دارد:

• برخی قارچ‌کش‌ها مانند اثرات ترکیبی از تریازول‌ها و استروبیرولین‌ها در کاهش شدت بیماری مؤثر بوده‌اند.
• ترکیباتی مثل تري سيكلازول (WP75%)، تري فلوكسي استروبين + تبوكونازول (WG75%)، تيوفانات متيل + تري سيكلازول (WP72.5%) و ایزوپروتیولان (EC40%) در برخی مطالعات نشان داده‌اند که شدت بلاست را به‌طور معنی‌داری کاهش می‌دهند.
• استفاده از تری‌سیکلازول (Tricyclazole) که در گذشته برای بلاست استفاده می‌شد، در برخی کشورها به دلیل توسعه مقاومت در پاتوژن و نگرانی‌های محیط‌زیستی با محدودیت همراه شده و نیاز به جایگزین‌های مؤثرتر وجود دارد.

به‌طور کلی، مدیریت شیمیایی باید با رعایت زمان کاربرد دقیق (مثلاً قبل یا در اوایل ظهور بیماری) و در چارچوب مدیریت یکپارچه انجام شود تا کارایی بهینه حاصل شود.

نتیجه گیری و جمع‌بندی

بلاست برنج یک بیماری قارچی پیچیده و مخرب است که به‌دلیل توانایی قارچ در تولید اسپوری فراوان و گسترش سریع تحت شرایط مناسب، یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های تولید برنج به‌شمار می‌رود. مدیریت مؤثر این بیماری نیازمند بهره‌گیری از ارقام مقاوم، روش‌های زراعی مناسب، پایش مزرعه، و در صورت نیاز مدیریت شیمیایی به موقع است. ترکیب روش‌ها در قالب برنامه مدیریت یکپارچه بهترین راهکار برای کاهش خسارت و افزایش پایداری تولید برنج است.

منبع