دیمتوآت

توضیحات

دیمتوآت (Dimethoate) یک حشره‌کش سیستمیک از گروه ارگانوفسفره‌ها (Organophosphates) است که با خاصیت تماسی و گوارشی برای کنترل طیف وسیعی از آفات مکنده در محصولات زراعی و باغی مورد استفاده قرار می‌گیرد. این ترکیب به‌دلیل خاصیت سیستمیک واقعی، پس از جذب از طریق برگ یا ریشه، در گیاه جابه‌جا شده و به‌ویژه از طریق آوندهای چوبی (Xylem) به اندام‌های مختلف منتقل می‌شود. دیمتوآت یکی از سموم قدیمی اما پرکاربرد در کشاورزی بوده که به‌ویژه در کنترل آفات مکنده مانند شته‌ها، تریپس‌ها و برخی کنه‌ها اهمیت داشته است. با این حال، به‌دلیل مسائل ایمنی و زیست‌محیطی، مصرف آن در سال‌های اخیر در برخی کشورها محدود شده است. این سم معمولاً در فرمولاسیون EC (مایع امولسیون شونده) با غلظت‌های رایج مانند ۴۰٪ عرضه می‌شود و در ایران در برخی محصولات برای کنترل آفات مشخص ثبت شده است.

مکانیسم اثر دیمتوآت

دیمتوآت با مهار آنزیم استیل‌کولین‌استراز (Acetylcholinesterase) در سیستم عصبی حشرات و کنه‌ها عمل می‌کند. این آنزیم مسئول تجزیه ناقل عصبی استیل‌کولین در سیناپس‌ها است. با مهار این آنزیم، استیل‌کولین در فضای سیناپسی تجمع یافته و موجب تحریک مداوم نورون‌ها، اختلال در انتقال پیام عصبی، فلج و در نهایت مرگ آفت می‌شود. به‌دلیل خاصیت سیستمیک، این ترکیب می‌تواند آفات مخفی یا تغذیه‌کننده از شیره گیاهی را نیز کنترل کند.

کاربردها و آفات هدف دیمتوآت

دیمتوآت عمدتا برای کنترل آفات مکنده و برخی کنه‌ها استفاده می‌شود.

آفات هدف دیمتوآت :

• شته‌ها (Aphids)
• تریپس‌ها (Thrips)
• پسیل‌ها (Psyllids)
• زنجرک‌ها (Leafhoppers)
• کنه‌ها (در برخی موارد)

محصولات هدف دیمتوآت :

• گندم و جو: کنترل شته‌ها
• چغندرقند: کنترل آفات مکنده
• سیب‌زمینی: کنترل شته‌ها
• درختان میوه: کنترل شته‌ها و پسیل‌ها
• سبزیجات: کنترل آفات مکنده

روش مصرف دیمتوآت :

دیمتوآت به‌صورت محلول‌پاشی برگی استفاده می‌شود. به‌دلیل خاصیت سیستمیک، پس از جذب، نیازی به پوشش کامل صددرصدی ندارد، اما پوشش مناسب باعث افزایش کارایی می‌شود. زمان مصرف معمولا در شروع آلودگی یا در مراحل اولیه رشد آفت است.

گروه مقاومت (IRAC) و مدیریت مقاومت

دیمتوآت در طبقه‌بندی IRAC در گروه 1B (مهارکننده‌های استیل‌کولین‌استراز – ارگانوفسفره‌ها) قرار دارد. به‌دلیل استفاده طولانی‌مدت از این گروه، مقاومت در بسیاری از آفات مکنده گزارش شده است.

راهبردهای مدیریت مقاومت:

• تناوب با حشره‌کش‌های با مکانیسم متفاوت
• اجتناب از مصرف مکرر
• استفاده در دز توصیه‌شده
• پایش جمعیت آفت
• استفاده در چارچوب IPM

مدیریت صحیح مصرف برای جلوگیری از کاهش کارایی ضروری است.

موارد ثبت شده در ایران (حفظ نباتات)

بر اساس فهرست سموم مجاز کشور، دیمتوآت در چندین محصول برای کنترل آفات مکنده ثبت شده است.

نمونه کاربردهای ثبت‌شده:

• شته روسی غلات (Diuraphis noxia)
• شته معمولی گندم (Schizaphis graminum)
• زنجرک سبز چغندرقند
• زنجرک ناقل كرلی تاپ (Neoaliturus spp.)
• تريپس سویا
• انواع گونه‌های سفيد بالک سویا
• انواع گونه‌های شته سویا
• پشه گالزای برگ انبه
• زنجرک انبه
• نماتد ساقه يونجه
• مگس زيتون بصورت طعمه پاشی همراه با پروتئین هیدرولیزات
• شب پره جوانه خوار زيتون
• تريپس پنبه
• پشه گل آذين درختان میوه گرمسیری
• شته سياه باقلا
• مگس جاليز
• مگس خربزه

ویژگی‌های مصرف:

نوع کاربرد: محلول‌پاشی برگی

فرمولاسیون رایج: EC (۴۰٪)

زمان مصرف: شروع آلودگی

دوره کارنس: بسته به شرایط اقلیمی و نوع محصول 21-14 روز

برای تعیین دقیق دز مصرف، فاصله تا برداشت (PHI) و تعداد دفعات مصرف، مراجعه به برچسب رسمی سم ضروری است.

مزایا، محدودیت‌ها و نکات ایمنی

مزایا:

• اثر سیستمیک و کارایی بر آفات مخفی
• طیف اثر نسبتا گسترده
• کاربرد آسان
• خاصیت سیستمیک و نفوذ در گیاه
• اثر تماسی و گوارشی همزمان
• کارایی مناسب بر آفات مکنده
• اثر نسبتا سریع
• کاربرد گسترده در محصولات مختلف

محدودیت‌ها و نکات ایمنی:

• سمیت بالا برای انسان و دام
• اثر منفی بر حشرات مفید
• احتمال بروز مقاومت
• پایداری نسبی در محیط
• محدودیت مصرف در برخی کشورها

نکات ایمنی کاربرد:

• استفاده از تجهیزات حفاظت فردی
• اجتناب از تماس مستقیم با سم
• جلوگیری از آلودگی منابع آب
• رعایت فاصله تا برداشت
• عدم مصرف در زمان گلدهی

این ترکیب برای زنبورعسل و سایر گرده‌افشان‌ها سمی است و باید با احتیاط مصرف شود.

پادزهر: پادزهر سم دیمتوآت پام (2-PAM) به همراه آتروپین می­‌باشد.

جمع‌بندی

دیمتوآت یک حشره‌کش سیستمیک از گروه ارگانوفسفره‌ها است که با مهار آنزیم استیل‌کولین‌استراز موجب اختلال در سیستم عصبی و مرگ آفات می‌شود. این ترکیب به‌ویژه در کنترل آفات مکنده در محصولات مختلف کاربرد داشته است. با این حال، به‌دلیل سمیت بالا و خطرات زیست‌محیطی، استفاده از آن باید محدود و در چارچوب مدیریت تلفیقی آفات انجام شود. رعایت اصول ایمنی و استفاده صحیح از این سم برای حفظ سلامت انسان و محیط زیست ضروری است.